Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku zajmuje około stu hektarów, na których umieszczono 68 obiektów architektury ludowej. Jest jednym z najstarszych skansenów w Polsce.
Pierwsze muzeum prezentujące architekturę ludową z terenów Prus utworzono w 1909 roku w Królewcu. Nosiło ono nazwę Muzeum Wsi w Królewcu - Dorfmuseum Königsberg - i mieściło się na obrzeżach ogrodu zoologicznego. W 1937 roku podjęto decyzję, by całą ekspozycję przenieść właśnie do Olsztynka, gdzie istniało Mauzoleum marszałka Paula von Hindenburga. Przeprowadzka trwała do roku 1942, lecz z 22 obiektów prezentowanych w Królewcu, udało się przenieść 14. Do dnia dzisiejszego przetrwało 13, gdyż jedna stodoła spaliła się w roku 1945. W tymże też roku Niemcy wysadzili w powietrze samo mauzoleum marszałka. Pod koniec lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku, ekspozycję zaczęto wzbogacać o nowe obiekty architektury ludowej, a 1961 roku utworzono tu Park Etnograficzny. Od 1969 roku placówka funkcjonuje pod swoją obecną nazwą. W 1974 r. Muzeum objęło w posiadanie fragment gotyckiej zabudowy Olsztynka w postaci ruin kościoła i baszty.
Skansen w Olsztynku, oprócz bogatej ekspozycji architektonicznej prezentuje również rzadkie gatunki zwierząt gospodarskich polskiego pochodzenia. W sezonie letnim spotkać je można spacerujące pomiędzy eksponatami. Urzekają tu również wspaniałe wiejskie ogródki, jakie coraz trudniej spotkać już można w dzisiejszych czasach. Warto dodać, że w 2009 r. za popularyzację kultury ludowej i folkloru, Muzeum w Olsztynku otrzymało honorową nagrodę im. Oskara Kolberga.
W skansenie zobaczymy zabytkowe budynki z dawnych Prus Wschodnich – z Warmii, Mazur, Powiśla, Małej Litwy i Sambii. Spacer po muzeum przypomina podróż do świata dawnych wiejskich osad, w których zachowano nie tylko drewnianą architekturę, ale także dawny układ zagród, ogródków i wiejskich dróg. Na szlaku spotkamy tradycyjne chałupy chłopskie, stodoły, spichlerze, obory i kuźnie, a także obiekty rzemieślnicze oraz przemysłowe. Na tak dużej powierzchni wystawienniczej nie mogło zabraknąć starych wiatraków, młyna wodnego, karczmy i zabytkowego kościoła z dzwonnicą. Oprócz dużej architektury drewnianej prezentowanej w muzeum, uwagę zwraca również mała architektura. Nie zapomnijcie przyjrzeć się tym wszystkim cudownym kapliczkom, płotom, studniom i gołębnikom, jakie będziecie mijać tu na swojej drodze.
W letnie wieczory między starymi chałupami unosi się zapach drewna, dymu z pieców i ziół. Przez chwilę można się poczuć, jak w przeszłości, zapominając o troskach dnia codziennego. Podczas festynów i jarmarków to magiczne miejsce ożywa ze zdwojoną siłą. Z najbardziej aktualną ofertą wydarzeń można zapoznać się bezpośrednio na stronie skansenu.
Jednym z ciekawszych obiektów na terenie muzeum jest jest drewniany kościół ewangelicki wzorowany na świątyni z Rychnowa na Mazurach. Budowla, którą dziś można oglądać w skansenie, jest naukową kopią kościoła z lat 1712–1714. Powstała pierwotnie w Królewcu w latach 1910–1913 jako część dawnego muzeum architektury ludowej Prus Wschodnich, a następnie została przeniesiona do Olsztynka przed II wojną światową. Zbudowano go na planie ośmiokąta, z drewnianych bali sosnowych łączonych tradycyjną metodą „na jaskółczy ogon”. Całość przykrywa wysoki, ośmiospadowy dach kryty trzciną. Obok stoi drewniana dzwonnica stylizowana na wieżę z miejscowości Mańki. Na mnie największe wrażenie zrobiło jednak wnętrze świątyni. Mimo słonecznego dnia, panował tam półmrok rozświetlany wpadającymi z zewnątrz nikłymi promieniami światła. W połączeniu z ciszą, malowidłami na ścianach i zapachem starego drewna, można było poczuć swoistą podniosłość tego miejsca. Na ścianach zachowały się polichromie inspirowane dawnym protestanckim malarstwem ludowym. Na suficie przedstawiono scenę kuszenia Adama i Ewy w raju, na ścianach pojawiają się Apostołowie, a za ołtarzem można zobaczyć wizerunek Marcina Lutra. Wyposażenie świątyni jest rekonstrukcją historycznego wnętrza, ale sam ołtarz jest autentycznym zabytkiem z 1662 roku, pochodzącym z rozebranego kościoła w Różyńsku Wielkim.
W wielu obiektach znajduje się oryginalne wyposażenie wnętrz – piece kaflowe, drewniane ławy, warsztaty tkackie oraz dawne sprzęty gospodarskie. Odpowiednie dekoracje w postaci suszonych ziół czy innych detali codziennego użytku, sprawiają wrażenie, iż w każdym gospodarstwie wciąż toczy się życie minionych lat.
