Kruszyniany to niewielka wieś położona na skraju Puszczy Knyszyńskiej, zaledwie kilka kilometrów od granicy z Białorusią. Choć dziś mieszka tu niewielu mieszkańców, miejscowość jest jednym z najważniejszych symboli wielokulturowego Podlasia. To właśnie tutaj od ponad trzystu lat żyje społeczność Tatarów polskich, zwanych również Tatarami Lipkami – muzułmanów, którzy na przestrzeni wieków stali się częścią historii i kultury Rzeczypospolitej.
Historia tatarskiego osadnictwa w Kruszynianach sięga końca XVII wieku. Król Jan III Sobieski nadał te ziemie tatarskim żołnierzom, którzy wiernie służyli Rzeczypospolitej i walczyli po jej stronie w wojnach z Imperium Osmańskim. W zamian za wojskową służbę otrzymali ziemię w okolicach Sokółki i Krynek. Tatarzy zachowali swoją religię, część tradycji oraz poczucie odrębności, jednocześnie stając się lojalnymi obywatelami państwa polsko-litewskiego.
Najważniejszym zabytkiem wsi jest drewniany meczet w Kruszynianach – jeden z dwóch najstarszych zachowanych meczetów w Polsce. Obecny budynek powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII lub na początku XIX wieku na miejscu starszej świątyni. Z zewnątrz przypomina bardziej podlaski drewniany kościół niż klasyczny meczet, co doskonale pokazuje, jak przez stulecia przenikały się tutaj różne kultury. Zielona drewniana budowla z dwiema wieżyczkami jest dziś jednym z najbardziej charakterystycznych zabytków Podlasia. Wnętrze zdobią dywany, muhiry z arabskimi cytatami z Koranu oraz mihrab wskazujący kierunek Mekki.
Kilkaset metrów od meczetu znajduje się mizar, czyli tatarski cmentarz otoczony starymi drzewami. Najstarsze nagrobki pochodzą z XVIII wieku, a na kamiennych stelach można odnaleźć inskrypcje zapisane po arabsku, polsku, rosyjsku czy w językach używanych przez dawnych Tatarów. Nekropolia należy do najcenniejszych zabytków związanych z historią polskiego islamu.
Dziś Kruszyniany są miejscem, gdzie wciąż pielęgnowana jest pamięć o tatarskich korzeniach regionu. Oprócz meczetu i mizaru działają tu ośrodki promujące kulturę tatarską, a odwiedzający mogą poznać historię tej niezwykłej społeczności oraz spróbować tradycyjnych potraw, takich jak pierekaczewnik czy czebureki. Spacer po spokojnej wsi pozwala odkryć zupełnie inne oblicze Podlasia – miejsca, gdzie od wieków obok siebie funkcjonowały różne religie, języki i tradycje. Kruszyniany są żywym świadectwem tego, że historia Polski była znacznie bardziej różnorodna, niż często się wydaje.
Drugim ważnym ośrodkiem tatarskim są Bohoniki położone niedaleko Sokółki. Tutejszy drewniany meczet powstał w XIX wieku i do dziś pozostaje czynną świątynią muzułmańską. Wnętrze zachowało tradycyjny układ z oddzielnymi miejscami modlitwy dla kobiet i mężczyzn oraz bogatą dekoracją religijną. Nieopodal znajduje się jeden z najstarszych tatarskich mizarów w Polsce, gdzie spoczywają przedstawiciele wielu zasłużonych rodzin tatarskich zamieszkujących Podlasie.
W Bohonikach można również zobaczyć charakterystyczny tatarski namiot, nawiązujący do dawnych wojskowych i koczowniczych tradycji przodków polskich Tatarów. W jego wnętrzu prezentowane są elementy związane z historią, kulturą i codziennym życiem tej społeczności. Ekspozycja pozwala lepiej zrozumieć pochodzenie Tatarów oraz ich wielowiekową obecność na ziemiach polskich.
Odwiedzając Kruszyniany i Bohoniki, można odbyć niezwykłą podróż przez historię jednej z najbardziej wyjątkowych mniejszości narodowych i religijnych w Polsce. Drewniane meczety, stare mizary, tatarskie tradycje oraz gościnność mieszkańców sprawiają, że te niewielkie podlaskie wsie są jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie regionu.
